Για εμάς

Αγαπητοί συνάδελφοι φυσικοί,

Θα φανεί στην πράξη αν ήταν μια καλή ιδέα, όμως έκρινα κάποια στιγμή ότι η δημιουργία τούτου του blog θα ήταν η φυσιολογική συνέχεια των όσων προσπάθησα να κάνω τα δύο-τρία τελευταία χρόνια, για να υποστηρίξω –στο μέτρο των δικών μου μικρών δυνάμεων– τη δική σας προσπάθεια να διδαχτεί η Κβαντομηχανική στο ελληνικό Λύκειο με τις λιγότερες δυνατές αστοχίες. Με κορύφωση την πρόσφατη έκδοση δύο σχετικών βιβλίων μου με τους τίτλους Κβαντομηχανική Λυκείου: Για τη χαρά της ανακάλυψης (ΠΕΚ, Ιούνιος 2025) και Προβλήματα Κβαντομηχανικής Λυκείου: Γιατί υπάρχουν και Πανελλαδικές Εξετάσεις (ΠΕΚ, Ιανουάριος 2026). Εν τούτοις, η προσπάθεια αυτή ήταν, στο μεγαλύτερό της μέρος, ένας μονόλογος. Παρότι δεν έλειψαν οι ευκαιρίες για ενδιαφέρουσες αλληλεπιδράσεις με πολλούς από σας, εν τούτοις αυτές δεν ήταν ποτέ συστηματικές και σίγουρα όχι αμφίδρομες. Εστιάζονταν πάντα στο δικό μου πεδίο ευθύνης –το αντικείμενο καθ’ εαυτό– και σχεδόν ποτέ στο δικό σας: το πώς οι βασικές ιδέες της Κβαντομηχανικής μπορούν να διδαχτούν αποτελεσματικά στους μαθητές και τις μαθήτριες του ελληνικού Λυκείου. Τουλάχιστον στο επίπεδο των προθέσεων, τούτο το blog –το Quantum– σχεδιάστηκε για να καλύψει αυτήν την ανάγκη. Να είναι ένας χώρος προβληματισμού και διαλόγου πάνω στα διδακτικά ζητήματα που προκύπτουν στην πράξη και για τα οποία αρμόδιοι είστε κυρίως εσείς. Σε αυτό το πλαίσιο, η δική μου εικόνα για τους βασικούς άξονες πάνω στους οποίους θα μπορούσαν να κινηθούν οι συζητήσεις μας εδώ είναι η εξής:

1. Εννοιολογικά ζητήματα που εμείς πρώτα πρέπει να καταλάβουμε σωστά, πριν μας απασχολήσει πώς θα μιλήσουμε γι’ αυτά στους μαθητές μας. Με πολλά απ’ αυτά τα ζητήματα καταπιάνονται τα βιβλία που ανέφερα πριν, όμως ο τρόπος που «απορεί» ο καθένας μας για το ίδιο ζήτημα είναι διαφορετικός, οπότε η ανάγκη για δημόσια συζήτηση εννοιολογικών ερωτημάτων θα είναι διαρκώς παρούσα και με νέα ερωτήματα να προστίθενται στην πορεία. Και ο τρόπος που βλέπω τον δικό μου ρόλο σ’ αυτήν τη «συνιστώσα» του Quantum είναι τούτος: να δέχομαι ερωτήματα και να προτείνω απαντήσεις των οποίων η επάρκεια θα κρίνεται από σας στον διάλογο που θα ακολουθήσει. Ώστε στο τέλος η απάντηση να έχει γίνει καλύτερη και ο καθένας από μας λίγο σοφότερος.

2. Διδακτικά ζητήματα που θέτει η σχολική πράξη: Στον άξονα αυτόν περιλαμβάνονται κυρίως τα εξής τρία επιμέρους θέματα: α) Ο τρόπος διδασκαλίας δύσκολων κβαντομηχανικών εννοιών, β) Η παιδαγωγική φιλοσοφία των ασκήσεων και γ) Η πλαισίωση της διδασκαλίας με κατάλληλα πειράματα επίδειξης ή εργαστηρίου αλλά και ηλεκτρονικής προσομοίωσης.
Σε τούτη τη δεύτερη συνιστώσα του Quantum, ο λόγος ανήκει κυρίως σε σας και ο δικός μου ρόλος –όπως και των άλλων οργανικών μελών του Quantum (δείτε παρακάτω)– θα είναι απλώς να εισφέρω τη γνώμη μου για το κατά πόσον είναι επιστημονικά σωστή μια προτεινόμενη διδακτική απλούστευση –π.χ. μια αναλογία ή μεταφορά– η οποία αποσκοπεί στο να κάνει κατανοητή στις μαθήτριες και στους μαθητές μια δύσκολη κβαντομηχανική έννοια.

Για γόνιμο διάλογο μεταξύ δασκάλων προσφέρεται όμως και η επιλογή των ασκήσεων, για την οποία ο υπογράφων έχει κάποιες ισχυρές απόψεις, τις οποίες θα ήθελε να υποβάλει στην κρίση σας και να ακούσει τον αντίλογό σας.

Απομένει όμως το ερώτημα αν εντάσσονται στο παρακάτω πλαίσιο οι εξής δύο θεματικές κατηγορίες:

A) Θέματα θεωρίας εκτός διδακτέας ύλης. Σημειώνουμε κατ’ αρχάς ότι Συμπληρώματα θεωρίας αυτού του τύπου έχουν ήδη αναρτηθεί (βλ. αριστερή στήλη του blog) και πιστεύω ότι καλύπτουν επαρκώς εκείνο το μεγαλύτερο αλώνι γνώσης, το οποίο κάθε δάσκαλος θα πρέπει να έχει «καθαρίσει» αρκετά καλά για να αισθανθεί ασφαλής στο μικρότερο αλώνι της ύλης την οποία καλείται να διδάξει. Αν όμως μερικοί από σας κρίνουν ότι κάποια επιπλέον θέματα πρέπει να προστεθούν σ’ αυτό το μεγαλύτερο αλώνι, θα δούμε εκ των ενόντων ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος να τα συζητήσουμε. Από την πλευρά μου –δεδομένης και της έκτασης των ήδη διαθέσιμων Συμπληρωμάτων– θα θεωρούσα χρήσιμες μόνο εστιασμένες σχετικές ερωτήσεις, οι οποίες μπορούν να απαντηθούν με μια (σχετικά σύντομη) ανάρτηση. Οπότε, στην ουσία, επιστρέφουμε στον θεματικό άξονα #1 του Quantum. Στα εννοιολογικά ζητήματα που εμείς πρώτα θα πρέπει να καταλάβουμε πριν μας απασχολήσει το πως θα τα διδάξουμε.

B) Επίκαιρα θέματα κβαντικής φυσικής που κεντρίζουν το δημόσιο ενδιαφέρον και μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο συζήτησης μέσα στην τάξη. Οι σχετικές αφορμές προσφέρουν πράγματι μια εξαιρετική ευκαιρία στον δάσκαλο να δείξει στην τάξη του ότι το αντικείμενο του μαθήματος «συντονίζεται» καίρια με ό,τι πιο πρωτοποριακό συμβαίνει εκεί έξω (να δείξει π.χ. τον κορυφαίο ρόλο της κβαντομηχανικής για τη λειτουργία της Τεχνητής Νοημοσύνης) και όπου κρίνει ότι αυτό είναι δυνατόν να πάει ένα βήμα πιο πέρα. Να συνδέσει άμεσα κάποιον από τους κβαντικούς νόμους που διδάσκονται στο μάθημα με την ανακάλυψη ή το επιστημονικό γεγονός που βρίσκεται στην επικαιρότητα. Στην τελευταία περίπτωση –όταν δηλαδή η σύνδεση με τη διδασκόμενη ύλη είναι δυνατή και σχετικά εύκολη– είναι υποχρέωσή μας να τη συζητήσουμε σε τούτο το blog με αυτονόητο και το δικό μου μερίδιο ευθύνης να γίνει κατανοητό αυτό το θέμα, ώστε να μπορεί να συζητηθεί και στη σχολική τάξη και να διεγείρει το ενδιαφέρον των μαθητών. Σ’ αυτό το φόντο –δηλαδή την αξιοποίησή τους για παιδαγωγικούς σκοπούς– τα Επίκαιρα Θέματα με τα παραπάνω χαρακτηριστικά εντάσσονται φυσιολογικά στον βασικό σκοπό του Quantum και ειδικότερα στον άξονα #2. Στην υποβοήθηση της διδασκαλίας στη σχολική τάξη.

Έξω από τις βασικές κατευθύνσεις μας είναι όμως Επίκαιρα Θέματα αρκετά μπελαλίδικα για να γίνουν κατανοητά από εμάς και τους μαθητές μας και η σύστασή μου σ’ αυτές τις περιπτώσεις –τις περισσότερες κατά κανόνα– είναι να αποφεύγουμε τη συζήτησή τους στο Quantum και να προσφεύγουμε για ενημέρωσή μας σε πασίγνωστους στον χώρο μας ιστότοπους –π.χ. το physicsgg, ή εκείνο της Τίνας Νάντσου– που κάνουν αυτήν τη δουλειά με αξιοθαύμαστη ευσυνειδησία και αποτελεσματικότητα. Ενώ βέβαια υπάρχουν ιστότοποι όπως π.χ. το ylikonet οι οποίοι προσφέρουν πολύτιμο έργο στο πεδίο που ενδιαφέρει κι εμάς δηλαδή στη διδασκαλία της φυσικής στη Μέση εκπαίδευση. Ώστε το Quantum να μπορεί να θεωρηθεί τελικά ως μια πολύ πιο εστιασμένη εκδοχή τους.

Το τελικό συμπέρασμα είναι πολύ απλό: Οι δύο βασικοί θεματικοί άξονες του Quantum, στους οποίους εντάσσονται φυσιολογικά όλες οι πιθανές συζητήσεις μας, είναι οι:

Quantum #1: Πώς να καταλάβουμε καλά εμείς οι δάσκαλοι αυτό που πρόκειται να διδάξουμε
Quantum #2: Αφού το καταλάβουμε, πώς θα το διδάξουμε καλύτερα στους μαθητές μας

Αν φροντίσουμε να μην ξεχνάμε αυτό το γενικό πλαίσιο, το Quantum θα μπορέσει, πιστεύουμε, να είναι λειτουργικό και να υπηρετήσει τον σκοπό για τον οποίο δημιουργήθηκε.

Οι παραπάνω είναι όμως μόνο οι διαδικαστικές προϋποθέσεις. Οπότε είμαι ευτυχής να προσθέσω ότι δεν λησμονήσαμε τις ανθρώπινες. Ότι το Quantum ξεκινά το ταξίδι του έχοντας ως οργανικά μέλη μια εξαίρετη ομάδα συναδέλφων, πιστεύω γνωστών σε αρκετούς από σας για την αφοσίωσή τους στον σκοπό της ποιοτικής δημόσιας εκπαίδευσης ο οποίος βρίσκεται στο επίκεντρο και της δικής μας προσπάθειας εδώ. Με μεγάλη μου χαρά αναφέρω λοιπόν ότι τώρα, στο ξεκίνημά του, τα οργανικά μέλη του Quantum είναι οι συνάδελφοι Γιάννης Καραδάμογλου (Φυσικό Τμήμα Πανεπιστημίου Κρήτης, πρώην Πειραματικό Γυμνάσιο Ηρακλείου) Κατερίνα Κομμά (ΓΕΛ Κρανιδίου) Γιάννης Κωτσόπουλος (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, πρώην εκπαιδευτικός ΓΕΛ) Κώστας Νικολάου (ΤΕΙ Χαλκίδας, βοηθός διδασκαλίας κβαντικής φυσικής στο Mathesis), Μιχάλης Ορφανάκης (Υπεύθυνος ΕΚΦΕ, Ιεράπετρας), Θοδωρής Πιερράτος (υπεύθυνος ΕΚΦΕ Ευόσμου)

Και εννοείται ότι θα είμαστε ευτυχείς αν η προσπάθειά μας αποδειχθεί αρκετά χρήσιμη ώστε να πρέπει να ενισχυθεί και με άλλα οργανικά μέλη.

Σας καλωσορίζουμε λοιπόν στο Quantum και ευχόμαστε σε όλους Καλή Χρονιά.

Στέφανος Τραχανάς

---